Tarih: 17 Şubat 1923

Yer: İzmir- İktisat Kongresi

Gazi Mustafa Kemal kürsüde delegelere şöyle sesleniyordu:  ”Tam bağımsızlık için şu kural vardır; Milli egemenlik, mali egemenlikle desteklenmelidir. Bizleri bu hedefe götürecek tek kuvvet ekonomidir. Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsun, iktisadi zaferlerle taçlandırılmadıkça sürekli olamaz.”

Mustafa Kemal’i dinleyen delegeler arasında Denizli’den tanıdığımız bildiğimiz üç isim var: Tahir Berkay, Behçet Uz ve Emin Aslan Tokat. Tahir Berkay ve Behçet Uz amele delegesi, Emin Aslan Tokat’ta çiftçi delegesi olarak kongrede bulunuyor.

Behçet Uz’un amale delegesi olduğuna bakmayın. O, İstanbul Tıp Fakültesi mezunu genç bir doktor. Tahir Berkay’da üniversite tahsilini istiklal harbi için yarıda bırakan biri. Çiftçi delegesi Emin Aslan Tokat ise tahsilini Fransa’da tamamlamış yüksek ziraat mühendisi…

Üçü de Kuvvacı idi. Salondaki 1135 delegenin tamamı Kuvvacıydı…

GENÇ CUMHURİYETİN EKONOMİSİNE YÖN VERMEK İÇİN…

Kuvayi Milliye cephesinde topla tüfekle vatanı kurtarmak için savaşan bu insanlar, silahlarını bırakıp fabrikaların başına geçecek, kongrede alınan kararlar doğrultusunda genç Cumhuriyetin ekonomisine yön vereceklerdi.

Tarihi kongrede alınan kararların başında; Türkiye Cumhuriyeti’ni dışa bağımlılıktan kurtaracak yerli ve milli sermayenin yaratılması geliyordu…

ŞEMSİ TERAKKİ DEBEGAT…

1925’te kurulan Şemsi Terakki Debağat A.Ş işte bu ülkü üzerinde yükseldi.

Şemsi Terakki; yükselen, ilerleyen güneş demekti.

Şirketin isim babası Tahir Berkay’dı. Kurtuluş savaşında çeşitli cephelerde mülazım-ı sani (süvari teğmen) rütbesiyle savaşan bu genç adam; çalışkan olduğu kadar disiplinli ve uzak görüşlüydü…

Gazi’nin “Askeri zaferler iktisadi zaferler ile taçlandırılamazlarsa sürekli olmaz” sözlerinden ve iktisadi yükselmeyi millî ve kutsal vazife olarak görmesinden o kadar etkilenmişti, şirkete Şemsi Terakki adını vermişti.

Şemsi Terakki, tıpkı Cumhuriyet gibi Anadolu’dan yükselecekti.

Tahir Berkay, yakın arkadaşı Fevzi Müftüler başta olmak üzere; Mehmet Ali Abalıoğlu, Hacı Ahmet Özkardeş, Ahmet Kepenekoğlu, Hacı Mahmut Demiray, Hasan Bozbay, Hacı Osman Öztabak, Tevfik Bozbay’dan oluşan 100’ün üzerindeki deri üreticisi, 25 lira değerinde 8 bin hisseyi paylaşarak, 200 bin lira sermaye ile Denizli’nin ilk anonim şirketi kuruldu.

EKONOMİK SEFERBERLİK İLAN EDİLDİ…

Şemsi Terakki’nin kurulduğu o sırada; aynı ülküyle Anadolu’nun dört bir yanında şirketler kuruldu:

Gaziantep’te; Gaziantep Debegat A.Ş

Adapazarı’nda; Adapazı Ayakkabıcılık T.A.Ş

Kütahya’da;  Kütahya Çini İşleri T.A.Ş

Isparta’da; İsparta Sanayii Debegat ve Ticaret T.A.Ş

Yalvaç’ta; Yalvaç Ticaret ve Sanayi AŞ ve diğerleri…

Genç Cumhuriyetin, genç kadrolarının başlattığı bu ekonomik seferberlik sırasında (1923-1928) ülke genelinde 152 anonim şirket kuruldu, Şemsi Terakki 152 anonim şirket içinde sermayesi yerli olan 28 şirketten biriydi.

GENÇ TÜRKİYE’NİN MİLLİ SERMAYESİ:DENİZLİ İKTİSAT BANKASI

Şemsi Terakki’den iki yıl sonra, 1927’de Denizli İktisat Bankası kuruldu. Yerli ve milli sermayenin oluşması, ticaret hacimlerinin büyümesi, girişimciye kredi verilmesi amacıyla kurulan banka 30 Ocak 1927’de, Atatürk’ün imzaladığı 4685 numaralı kararname ile resmileşti.

Denizli İktisat Bankası ile birlikte o sıralarda Anadolu’da 28 mahalli banka kuruldu.

Söz konusu bankaların kuruluş sermayeleri illere göre değişiyordu. Ortalama sermaye 100- 500 bin lira arasındaydı. Denizli İktisat Bankası’nın kuruluş sermayesi 100 bin lira idi. Bankanın kurucuları arasında; Denizli milletvekilleri Yusuf Başkaya, Mazhar Müfit Kansu, Doktor Kazım, Necip Ali Küçüka ve Aydın milletvekili Mühendis Mithat Bey vardı.

Diğer illerde de durum aynıydı, Denizli İktisat Bankası’nda olduğu gibi milletvekilleri, şehrin ileri gelenleriyle birlikte banka kurucuları arasındaydılar.

Mesela; 1924 yılında kurulan Akhisar Tütüncüler Bankası’nın kurucuları arasında Türkiye Cumhuriyeti tarihinde önemli rol oynayan figürleri görmek mümkün: Celal Bayar, Mahmut Esat Bozkurt ve Mustafa Necati, Şükrü Saraçoğlu ve Şükrü Kaya, Abdülhalik Renda gibi isimler…

Bankaların kurucuları arasında milletvekilleri, valiler, şehrin ileri gelenleri yer alıyordu. Yurt sathında millî bankacılık sisteminin oluşturulması için, arazi sahipleriyle tüccarlar, milletvekillerinin öncülüğünde bir araya gelip banka kuruyordu.

İktisat Vekili Esat Bey bu durumu Meclis’te şöyle anlatmıştı: “Eğer bankalar tesis etmesek ecnebi sermayesine ezileceğiz.”

Bunun olmaması için hükümet şahsi teşebbüslere yardım edecekti.

1923-1930 yılları arasında kurulan mahalli bankalar arasında;

Aydın İncir ve Himaye-i Zürra Osmanlı Bankası

Konya Ahali Bankası,

İstanbul Esnaf Bankası,

Karaman Çiftçi Bankası,

Ticaret ve Sanayi Bankası,

Aksaray Halk İktisat Bankası,

Niğde Çiftçi ve Tüccar Bankası,

Nevşehir Bankası,

Kocaeli Halk Bankası,

Akseki Ticaret Bankası,

Eskişehir Bankası,

Ermenek Ahali Bankası,

İzmir Esnaf ve Ahali Bankası,

Mersin Ticaret Bankası,

El’aziz İktisat Bankası vardı.

Nitekim, genç Cumhuriyetin yolu doğru çıktı. 10 yılda milli bankaların payı yüzde 50’den, yüzde 81.7’ye yükseldi. Yabancı bankaların payları da yüzde 18.3’e düştü.

Kaynakça:

Geçmişten Günümüze Denizli Dergisi sy;5 /Prof. Dr. Süleyman İnan/ İktisat Bankası –

Cumhuriyetin ilk yıllarında bir yerel banka teşebbüsü: Diyarbakır Bankası (1930-1939/ M. Halis Özer-

Cumhuriyetin ilk yıllarında yerel bankacılık: Niğde örneği/ Yrd. Doç. Dr. Serdar SARISIR

Türkiye İktisat Kongresi 1923  İzmir –Haberler-Belgeler-Yorumlar /A. Gündüz Ökçün

Türkiye’de Bankacılık/ Teoman Yazgan